Τοποθέτηση στην ημεριδα «Βιβλιοθήκες, Αρχεία και Πνευματική Ιδιοκτησία», 14 Δεκεμβρίου 2017, Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.

Εισαγωγικά σημεία

Η σημερινή εκδήλωση δίνει τη δυνατότητα να τεθούν κάποια θέματα αρχών, παρά τεχνικά ζητήματα, τα οποία συζητούνται πρωτίστως στο πλαίσιο της διαβούλευσης. Δίνει τη δυνατότητα σε όλους να εκθέσουμε τις θέσεις μας σε ένα δημόσιο βήμα, πράγμα που δεν έχει γίνει σε μια συλλογική προσπάθεια όπως τώρα. Ως εκ τούτου, θερμές ευχαριστίες στους εμπνευστές και στους διοργανωτές της εκδήλωσης. Η δική μου τοποθέτηση θα έχει δύο πρίσματα: το πρώτο είναι απόλυτα σχετικό με το δικαίωμα δημόσιου δανεισμού στη χώρα μας, ενώ το δεύτερο, πιο μακροσκοπικό, βλέπει τις εξελίξεις στην εκδοτική της επιστημονικής πληροφορίας στην Ευρώπη. Γι’ αυτό άλλωστε και ο τίτλος της παρέμβασής μου έχει να κάνει με τα ζητήματα πρόσβασης εν γένει σε επιστημονικό περιεχόμενο.

Το δικαίωμα δημοσίου δανεισμού στην Ελλάδα

Το άρθρο 54 του Ν 4481 του Ιουλίου 2017 «Συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων, χορήγηση πολυεδαφικών αδειών για επιγραμμικές χρήσεις μουσικών έργων και άλλα θέματα αρμοδιότητας Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού» ορίζει ότι:

Επιτρέπεται, χωρίς την άδεια του δημιουργού και χωρίς αμοιβή, ο δημόσιος δανεισμός έργων από τις βιβλιοθήκες των δημοσίων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (σχολικές βιβλιοθήκες) καθώς και από τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες που είναι μέλη του Συνδέσμου Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών.

Στο μεσοδιάστημα αυτό αρκετοί έχουν εκφράσει ενστάσεις -μέσα από διαφορά σχήματα- για την ορθότητα της απαλλαγής των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών από το δικαίωμα δημόσιου δανεισμού. Επιτρέψτε μου να εξηγήσω ότι η απαλλαγή αυτή είναι απολύτως σωστή και εντός του ευρωπαϊκού κεκτημένου. Ας ξεκινήσω λέγοντας ότι δεν είμαστε η μόνη χώρα που έχει κάνει αυτή την εξαίρεση, αλλά κι άλλες ευρωπαϊκές χώρες το έχουν υλοποιήσει. Για την ακρίβεια, οι περισσότερες χώρες, πλην της Γαλλίας και της Γερμανίας, συν λίγων άλλων, απαλλάσσουν τις ακαδημαϊκές και ερευνητικές βιβλιοθήκες και εστιάζουν το πεδίο εφαρμογής τους στις δημόσιες βιβλιοθήκες. Είναι δίκαιη μια τέτοια απαλλαγή; Στη βάση της κοινοτικής οδηγίας του 92 (παράγραφος 3, άρθρο 5 «Παρέκκλιση από το αποκλειστικό δικαίωμα δημόσιου δανεισμού»), αλλά και του 2006 (αρ. 6 της Οδηγίας 2006/115/ΕΚ), οι οποίες αναφέρουν ότι τα κράτη μέλη μπορούν να απαλλάσσουν ορισμένες κατηγορίες ιδρυμάτων από την πληρωμή της αμοιβής που προβλέπεται, η απαλλαγή έχει νομική υπόσταση.

Οι προβλέψεις αυτές επιτρέπουν ρητώς στον Έλληνα νομοθέτη να εξαιρέσει την ακαδημαϊκή έρευνα, διδασκαλία και εξεταστική διαδικασία από την καταβολή αμοιβών στους δικαιούχους, εφόσον τηρούνται οι αυστηρές προϋποθέσεις προστασίας των δικαιούχων που περιγράφονται ήδη στο ισχύον νομικό καθεστώς στο αρ. 21 του Ν. 2121/1993. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι η διάταξη αυτή περνά με επιτυχία το λεγόμενο “τεστ τριών σταδίων”: πρώτον δικαιολογείται από τον επιδιωκόμενο σκοπό, είναι σύμφωνη με τα χρηστά ήθη και δεν εμποδίζει την κανονική εκμετάλλευση. Η διάταξη λοιπόν δεν αντίκειται στην κανονική εκμετάλλευση του έργου ή άλλου προστατευόμενου αντικειμένου και δεν θίγει αδικαιολόγητα τα έννομα συμφέροντα των δικαιούχων. Κάποιες παρατηρήσεις είναι χρήσιμες, όπως για παράδειγμα ότι το υλικό των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών είναι κυρίως ερευνητικό και ως εκ τούτου συνδέεται με τον επιδιωκόμενο σκοπό, την στήριξη της εκπαιδευτικής και ερευνητικής διαδικασίας. Εν δυνάμει, το υλικό των ακαδημαϊκών και ερευνητικών βιβλιοθηκών είναι ερευνητικό υλικό, ακόμη και το υλικό των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών.

Κατά καιρούς έχει ακουστεί το επιχείρημα οι δανεισμοί προκαλούν βλάβη στον εκδοτικό κλάδο. Ουδέποτε όμως έχει αποδειχθεί η σύνδεση δανεισμών και πωλήσεων, ειδικότερα αν παρατηρήσουμε ότι 25 περίπου χρόνια που έχει εκδοθεί η πρώτη κοινοτική οδηγία ο εκδοτικός κλάδος έχει την πορεία του που δεν ανακόπηκε από τους δανεισμούς, ούτε βέβαια πριν από την ΚΟ. Αυτό δεν είναι μια αυθαίρετη θέση ή μια υπόθεση, όπως -κατά τη γνώμη μου- είναι η αρχική τοποθέτηση, αλλά πιστοποιείται από πρόσφατη έρευνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το σύνολο των προστατευόμενων έργων [3]. Σημειώνω εδώ ότι, ενώ οι Βιβλιοθήκες και τα Πανεπιστήμια υποχρηματοδοτούνται, ο εκδοτικός κλάδος στηρίζεται από την πολιτεία με περίπου 55 εκατομμύρια το χρόνο για τα διδακτικά συγγράμματα, ενώ σε -επίσης- ετήσια βάση τα ελληνικά Πανεπιστήμια αγοράζουν βιβλία αξίας ενός εκατομμυρίου (το νούμερο κατά προσέγγιση). Είναι επίσης πολύ σημαντικό να αναφέρουμε ότι οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες σε ένα πολύ σημαντικό ποσοστό διαθέτουν ξενόγλωσση και όχι ελληνική βιβλιογραφία. Η ελληνική βιβλιογραφία έχει αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια με τις ενισχύσεις των βιβλιοθηκών από το πρόγραμμα Εύδοξος. Στην πλειονότητα τους τα συγγράμματα αυτά έχουν παραχθεί από Έλληνες ακαδημαϊκούς συγγραφείς (ή έχουν συνεργαστεί στη μετάφραση, στην επιμέλεια, κλπ.) και ως εκ τούτου τίθεται ένα σημαντικό ζήτημα καταβολής δημόσιου χρήματος για την παραγωγή, για την προμήθεια και για την χρήση του επιστημονικού περιεχομένου. Οι ακαδημαϊκοί της χώρας το αντιλαμβάνονται απόλυτα το ζήτημα που προκύπτει, γι’ αυτό και στην ακρόαση φορέων ακούστηκαν θέσεις στήριξης από Βουλευτές που προέρχονται από τον ακαδημαϊκό χώρο.

Η Ανοικτή Πρόσβαση και η επιστημονική μονογραφία

Στο δεύτερο σκέλος της τοποθέτησης μου θα εστιάσω στο θέμα της Ανοικτής Πρόσβασης, το οποίο αν και φαινομενικά άσχετο με το δανεισμό, εν τούτοις είναι πολύ συναφές με τις έννοιες της χρήσης και της κτήσης ενός πνευματικού έργου. Εδώ θα μιλήσω ως μελός του εκτελεστικού συμβουλίου του LIBER [Ligue des Bibliothèques Européennes de Recherche/Association of European Research Libraries, http://www.libereurope.eu]. Το LIBER έχει ως στρατηγικό του στόχο το 2022 να έχουν συντελεστεί στο περιβάλλον των βιβλιοθηκών, των Πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων και της επιστημονικής επικοινωνίας σημαντικές αλλαγές που θα καθιστούν την ανοικτή πρόσβαση ως την κυρία εκδοτική μορφή, τα ερευνητικά δεδομένα ευρεσιμα, προσβάσιμα, διαλειτουργικά και επαναχρησιμοποίησιμα (Findable, Accessible, Interoperable and Reusable, βλ. FAIR), οι ψηφιακές δεξιότητες των βιβλιοθηκονόμων να υποστηρίζουν έναν πιο ανοικτό και διάφανο κύκλο ζωής, οι υποδομές να είναι συμμετοχικές και οι βάσεις για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς να έχουν τεθεί τώρα. Σε αυτό το όραμα, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, είναι σημαντικό να διακρίνουμε κάποια χαρακτηριστικά, όπως η διαφάνεια, η πρόνοια για την υγιή ερευνητική διαδικασία, η μεγιστοποίηση της απόδοσης των περιορισμένων πόρων και η αγωνία για τη διατήρηση ενός εύθραυστου πολιτισμού.

Στην πρόσφατη Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης ξεδίπλωσα κάποιες σκέψεις για το ηλεκτρονικό βιβλίο και την ανοικτή πρόσβαση και εστίασα κυρίως στο θέμα των λειτουργικοτήτων και στο θέμα της διατήρησης, π.χ. τι γίνονται τα ηλεκτρονικά βιβλία όταν ένας εκδότης αποφασίσει να διακόψει τη λειτουργία του; Σε αυτή την περίπτωση θα εστιάσω στα οικονομικό-τεχνικά ζητήματα της Ανοικτής Πρόσβασης και στις επιπτώσεις της στα πνευματικά δικαιώματα. Στην Ανοικτή Πρόσβαση σημαντικά δικαιώματα παραχωρούνται κατά τη διαδικασία παραγωγής ενός συγγράμματος. Όλα τα πιθανά κόστη και οι προβλεπόμενες κερδοφορίες, εάν θέλετε, συμπυκνώνονται σε μια αποζημίωση, η οποία προηγείται της έκδοσης. Πιθανόν να υπάρχουν και άλλες μορφές έκδοσης, παράλληλες, π.χ. έντυπες, αλλά αυτό είναι κάτι που δεν εμποδίζει την ελεύθερη διάθεση του ηλεκτρονικού αντιτύπου. Όπως ειπώθηκε ήδη, αυτό γίνεται εφικτό γιατί μέρος της συγγραφικής διαδικασίας χρηματοδοτείται από άλλους πόρους, όπως για παράδειγμα από τις αμοιβές των τακτικών εργασιών ή από πληθοπορισμό (crowdfunding).

Ένα τέτοιο μοντέλο δείχνει πολύ γενναίο και πολύ ευάλωτο. Υπάρχει όμως βλάβη από την ανοικτή πρόσβαση; Ας δούμε λίγο τι αναφέρει σε μια πρόσφατη μελέτη ο εκδοτικός οίκος Springer Nature.

  • Downloads: Οι μεταφορτώσεις, τα λεγόμενα downloads κεφαλαίων, είναι περίπου 30.000 ανά βιβλίο ανοικτής πρόσβασης. Αυτό σημαίνει επτά φορές περισσότερο απ’ ό,τι τα μη ανοικτής πρόσβασης.
  • Citations: Οι αναφορές, οι δείκτες απήχησης ενός έργου μέσω άλλων δημοσιεύσεων, είναι 50% περισσότερες για τα ανοικτής πρόσβασης σε μια περίοδο τεσσάρων ετών.
  • Online mentions: Τα ανοικτής πρόσβασης βιβλία λαμβάνουν δέκα φορές περισσότερες αναφορές στο διαδίκτυο σε μια περίοδο τριών ετών.

Τα στοιχεία αυτά για έναν ερευνητή (που θέλει η δουλειά του να διαβαστεί και όχι απλά να εκδοθεί), για ένα ίδρυμα (που θέλει να καταστεί ανταγωνιστικό), για έναν κρατικό φορέα που χρηματοδοτεί την έρευνα (γιατί αυτή είναι η πραγματική μέτρηση της απήχησης), δεν είναι αμελητέα. Δείχνουν τον δρόμο ότι το άνοιγμα της πρόσβασης μπορεί να συνυπάρξει με την εκδοτική δραστηριότητα, αλλά κυρίως να προσδώσει ένα σημαντικό πλεονέκτημα στους ερευνητές όποιας χώρας ακολουθήσει τις επιλογές αυτές. Επειδή τα αποτελέσματα κάποιων παρεμβάσεων δεν είναι άμεσα ορατά, η δική μου εκτίμηση είναι πως η γήρανση του ακαδημαϊκού πληθυσμού και η αφαίμαξη νέων δυνάμεων, η υποχρηματοδότηση και η αδυναμία μας να παρακολουθήσουμε τις εξελίξεις θα οπισθοδρομήσει την έρευνα στην χώρα και σταδιακά την κοινωνία ολόκληρη.

Το παράδειγμα του Springer (όπου μιλάμε για έναν εκδότη παγκόσμιας εμβέλειας με ισχυρή κερδοφορία), αλλά και οι γενικότερα αλλαγές στην εκδοτική της επιστημονικής μονογραφίας, δείχνει ότι υπάρχει ένας άλλος δρόμος, που σέβεται τους δημιουργούς, αλλά δεν υψώνει εμπόδια στην πρόσβαση στη γνώση. Το παράδειγμα αυτό δείχνει ότι εύλογες αποζημιώσεις μπορούν να μπαίνουν σε διαφορά στάδια πριν την έκδοση και να εκκαθαρίσουν τις μελλοντικές χρήσεις, δίχως να επιβαρύνουν περαιτέρω τους δημόσιους προϋπολογισμούς. Σε αυτή την περίπτωση το περιουσιακό δικαίωμα διαμοιράζεται στις κοινότητες, όχι μόνο για σκοπούς χρήσης, όπως είναι η μελέτη, αλλά και κτήσης, όπως είναι η αναπαραγωγή. Σαφώς και υπάρχουν θέματα μετάβασης, αλλά μιας και κινούμαστε πάντα εντός Ευρωπαϊκών συνθηκών καλό είναι να γνωρίζουμε ότι οι ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες οραματίζονται το 2022 η ανοικτή πρόσβαση να είναι το κυρίαρχο μοντέλο εκδοτικής. Εκ των πράγματων λοιπόν η ως τώρα νομοθεσία θα καταστεί παρωχημένη.

Στο ίδιο πνεύμα, το LIBER, συνασπίζεται με διάφορους άλλους οργανισμούς για να επιτύχει την πρόσβαση με μηχανικά κυρίως μέσα σε νόμιμο προσβάσιμο περιεχόμενο για σκοπούς εξόρυξης πληροφορίας από δεδομένα και κείμενα. Η αξιοποίηση των μεγάλων όγκων δεδομένων είναι μια ραγδαία εξελισσόμενη περιοχή, τόσο για την έρευνα, όσο και για την οικονομία και ως εκ τούτου ζητούμε στην υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκή μεταρρύθμιση να γίνουν οι γενναίες εκείνες αλλαγές που να επιτρέπουν να συμπεριληφθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι ωφελούμενοι από μια τέτοια εξαίρεση, να μην περιορίζει τον σκοπό του TDM για μη εμπορικές χρήσεις, να βεβαιώσει ότι μια εξαίρεση δεν θα οδηγήσει σε αυξήσεις αποζημίωσης των κατόχων των δικαιωμάτων, να εμποδίζει την παράκαμψη της εξαίρεσης από συμβάσεις ή μέτρα τεχνολογικής προστασίας (Technological Protection Measures, TPM) και να επιτρέπει στους ερευνητές να τηρούν αντίγραφά, ασφαλώς αποθηκευμένα, για λόγους πιστοποίησης των αποτελεσμάτων, όπου απαιτείται.

Είναι λοιπόν μια γενικότερη αγωνία του ερευνητικού κόσμου να έχει πρόσβαση σε σώματα πληροφορίας με διάφορα μέσα, πλέον και μηχανικά. Θεωρούμε ότι το δικαίωμα της ανάγνωσης ισούται του δικαιώματος εξόρυξης πληροφορίας. Γιατί, η εξέλιξη των υπολογιστικών υποδομών έχουν αναπτύξει ραγδαία νέους κλάδους επιχειρηματικότητας και καινοτομίας που δεν μπορούμε να τροχοπεδήσουμε. Το πρόβλημα της πρόσβασης σε πληροφορία που έχει πληρωθεί, και δη σε πληροφορία που δεν αποτελεί πρωτότυπο πνευματικό έργο, αλλά στοιχειώδη δεδομένα, είναι για τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και τους ερευνητικούς φορείς ιδιαίτερα σημαντικό για την ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης και της οικονομίας. Τα παραδείγματα που έχουμε μας δείχνουν ότι συμπράξεις του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα μπορούν να οδηγήσουν σε βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και από την πλευρά των ιδρυμάτων μας οφείλουμε να προωθούμε τέτοιες προτάσεις για την αναθεώρηση του νομικού πλαισίου.

Καταληκτικά σημεία

Που οδηγούμαστε πρακτικά; Οδηγούμαστε σε μια πιο ισόρροπη συμβίωση του εκδοτικού χώρου και των φορέων μνήμης και γνώσης, όπου προωθούνται πιο γενναίες λύσεις. Η διστακτικότητα της υλοποίησης του δημοσίου δανεισμού (25 χρόνια μετά, η αδυναμία εναρμόνισης και καθολικής εφαρμογής έχει αποδείξει στην πράξη ότι αυτή η νομοθεσία δεν εξυπηρετούσε τις πραγματικές ανάγκες, αλλά τις ανάγκες λίγων του σαξονικού εκδοτικού χώρου), τα επιχειρηματικά μοντέλα του ευρωπαϊκού εκδοτικού κλάδου και η αρνητική οικονομική συγκυρία για τις κοινωνικές πολιτικές, ζητούν να υπάρξει μια άλλου τύπου διευθέτηση των περιουσιακών δικαιωμάτων των δημιουργών επιστημονικής πληροφορίας και μια πιο υπεύθυνη στάση προστασίας των ηθικών δικαιωμάτων. Η έως τώρα απροθυμία όλων να βρεθεί μια λύση έχει αντικατασταθεί από έναν διάλογο όπου όλα τα μέρη αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Υπάρχει μια αξιοσημείωτη σύγκλιση.

Στο πλαίσιο της συνεχιζόμενης διαβούλευσης για το δημόσιο δανεισμό και στη βάση της επιθυμίας όλων μας να υπάρξει μια ουσιαστική και πρωτίστως βιώσιμη λύση που θα διασφαλίσει την ηρεμία σε όλους τους φορείς, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι βάσει της Ευρωπαϊκής νομοθεσίας καμία αποζημίωση δεν μπορεί να επιβραδύνει τη λειτουργία των δημοσίων βιβλιοθηκών, βλ. «όταν o δανεισμός που γίνεται από ίδρυμα ανοιχτό στο κοινό συνεπάγεται πληρωμή της οποίας το ύψος δεν υπερβαίνει αυτό που είναι αναγκαίο για την κάλυψη των εξόδων λειτουργίας του ιδρύματος» [1], θέση που εκφράζει και η IFLA [4]. Με επιχειρήματα, αλλά και με παραδείγματα θέλησα να δείξω ότι ο κόσμος αλλάζει και εμείς είμαστε ήδη βήματα πίσω. Θα παραμείνουμε πίσω όσο η ματιά μας δεν βλέπει προοπτικά όλον τον ορίζοντα και κυρίως γιατί δεν αντιλαμβανόμαστε πως οι δύο κλάδοι μπορούν να μεταβολίζουν την τροφή που τους δίνει ο άλλος και τη μετατρέπουν σε δική τους ενέργεια.

Παραπομπές
[1] Ν 4481/2017, Συλλογική διαχείριση δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και συγγενικών δικαιωμάτων, χορήγηση πολυεδαφικών αδειών για επιγραμμικές χρήσεις μουσικών έργων και άλλα θέματα αρμοδιότητας Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού. Τεύχος Α, Αρ. Φύλλου 100, 20 Ιουλίου 2017.
[2] Οδηγία 92/IOO/EOK του Συμβουλίου της 19ης Νοέμβριου 1992 σχετική με το δικαίωμα εκμίσθωσης, το δικαίωμα δανεισμού και ορισμένα δικαιώματασυγγενική προς την πνευματική ιδιοκτησία στον τομέα των προϊόντων της διανοίας. Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκων Κοινοτήτων Αριθ. L 346/61, 27.11.92.
[3] European Commission (2015). Estimating displacement rates of copyrighted content in the EU. https://publications.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/59ea4ec1-a19b-11e7-b92d-01aa75ed71a1/language-en.
[4] ILFA (2016). The IFLA Position on Public Lending Right. https://www.ifla.org/publications/the-ifla-position-on-public-lending-right–2016. Η δήλωση της IFLA αναφέρει επίσης “It should also be rejected in countries that have low literacy rates or lack a reading culture, as diversion of funds for PLR may reduce available funds for more resources, infrastructure and technology to raise literacy rates”. Η Ελλάδα είναι μια τέτοια περίπτωση, έλλειψης αναγνωστικής κουλτούρας.
[5] Authors Alliance (2016). Understanding Open Access. https://www.authorsalliance.org/resources/open-access-portal/open-access-guide/.
[6] LIBER (2016). Basic Guide to EU Copyright Limitations and Exceptions for Libraries. http://libereurope.eu/wp-content/uploads/2016/10/A-Basic-Guide-to-Limitations-and-Exceptions-in-EU-Copyright-Law-for-Libraries-Educational-and-Research-FINAL-ONLINE.pdf.